birleşik zamanlı fiiller, fiillerde yapı

BİRLEŞİK ZAMANLI EYLEMLER

Basit zamanlı eylemlere (haber ya da dilek kipi) ekeylemin idi, imiş, ise biçimlerinden biri getirilerek çekimlenmiş eylemlere birleşik zamanlı eylem denir.

* Birleşik zamanlı eylemlerde ekeylem ekleri (idi, imiş, ise) haber ya da dilek  kip eklerinden sonra gelir. 

FİİL + HABER VEYA DİLEK KİP EKİ + (İDİ,İMİŞ,İSE) + KİŞİ EKİ

 

 


·        Birleşik zamanlı eylemlerin kipi ekeylemden önceki eklere göre belirlenir.

·        Emir kipinin birleşik zamanlı çekimi yoktur.

·        Birleşik zamanlı eylemler üç bölümde incelenir:

1.     Hikâye Birleşik Zaman 

FİİL + DI, MIŞ, YOR, ACAK, AR, SA, A, MALI + DI + KİŞİ EKİ

 

 


Örnek: Okurdum   (Okur idim) -----Geniş zamanın hikayesi

       Okuyaydım (Okuya idim) -----İstek kipinin  hikayesi                

      Okumalıydım (Okumalı idim) -----Gereklilik kipinin hikâyesi 

      Okuyacaktım (Okuyacak idim) -----Gelecek zamanın hikâyesi

2.  Rivayet Birleşik Zaman 

FİİL + MIŞ, YOR, ACAK, AR, SA, A, MALI + MIŞ + KİŞİ EKİ

 

 

Örnek: Görüyormuş  (Görüyor imiş) ------ Şimdiki zamanın rivayeti 

                         

Görseymiş  (Görse imiş) ---------- Dilek - şart kipinin rivayeti     

Görürmüş  (Görür imiş) ---------- Geniş zamanın rivayeti          

Görmüşmüş (Görmüş imiş) ---------- Öğrenilen zamanın rivayeti

 

3.  Koşul Birleşik Zaman 

FİİL + DI, MIŞ, YOR, ACAK, AR, MALI + SA + KİŞİ EKİ

 

 


 Örnek: Biliyorsak  (Biliyor isek) -----imdiki zamanın koşulu                                                            

 Bilmeliysek  (Bilmeli isek) ---------- Gereklilik kipinin rivayeti        

Bilirsek  (Bilir isek) ---------- Geniş zamanın koşulu                       

Bilmezsek (Bilmez isek) ---------- Geniş zamanın koşulu

 

C. EYLEMDE

 YAPI

Bütün sözcük türlerinde olduğu gibi eylemler de yapısı yönünden üçe ayrılır.

1.   Basit Eylemler: Kök halindeki eylemler Biliyorum, okuyorsan...

2.   Türemiş Eylemler: Gövde halindeki eylemler 

 Kök + Yapım Eki = Gövde  Oku-t-uyor,       baş-lan-ma-mış...

3.   Birleşik Eylemler: Gövde halindeki eylemler                  Sözcük + Sözcük (kök+kök)  (kök+gövde)  (gövde+kök)  (gövde+gövde)  yaz-a-bilmek, yardım etmek, gör-üş-tür-ü-vermek, bak-a-kalmak...

Birleşik Eylemler birleşme özelliklerine göre dört bölüme ayrılarak incelenir.

a. Kurallı birleşik eylemler

b. Yardımcı eylemle yapılan birleşik eylemler

c. Anlamca kaynaşmış birleşik eylemler

d. Deyim biçiminde birleşik eylemler

          KURALLI (ÖZEL) BİRLEŞİK EYLEMLER 

     İki eylem tabanının birleşmesinden oluşan birleşik eylemlerdir.Bu eylemlerden birincisi gerçek anlamını korurken, ikinci eylem anlam kaymasına uğrar ve birinci eyleme yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma anlamlarından birini katar.                                  

1. Yeterlik eylemi: İkinci eylem birinci eyleme gücü yetme, başarma ya da olasılık anlamı katar.                                                                      FİİL + (-a veya -e) + "bil-"   yazabilirim, görebilirsin...

NOT: 1. Yeterlik eyleminin olumsuzu yapılırken ikinci eylem düşebilir;      

  bu durumda da eylem yapısı yönünden yine birleşiktir.                            Gelmeyebilir. (Olasılık) Ben bu soruyu çözemem. (Gücü yetmeme)            Yarın derse gelemeyebilirim. (Hem gücü yetmeme hem olasılık)                    2. Yeterlik eyleminin geniş zaman olumsuzu ile basit eylemlerin geniş zaman olumsuzu karıştırılmamalıdır.                                                               Oraya yalnız gitmem. (Basit eylemin geniş zamanı- giderim)                           Oraya yalnız gidemem. (Yeterlik eyleminin geniş zamanı- gidebilirim)  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Tezlik eylemi: İkinci eylem birinci eyleme hemen, çabuk ya da           ansızın anlamı kata    FİİL + (-ı veya -i,-u,-ü) + "ver-"  koşuver, anlayıver...

NOT: 1. Tezlik eyleminin olumsuzu kimi durumlarda önemseme anlamı bildirir.   Bugün de okula gitmeyiver. (Gitmesen de olabilir.)

2. Tezlik eyleminin kullanıldığı cümlelerde "hemen, çabuk, ansızın..."sözcüklerinin kullanılması gereksizdir.                                   Hemen buraya geliverin. (Buraya geliverin) (Hemen buraya gelin.)  

 

 

 

 

 

 


3. Sürerlik eylemi: İkinci eylem birinci eyleme devam etme, sürme anlamı katar.                                                                                            FİİL + (-a veya -e) + "dur-" , "kal-", "gel-"  donakalmış, alışageldik...

NOT:       1. "Gelmek" eylemiyle yapılan kurallı birleşik eylem kimi kez "beklenmezlik" anlamı bildirir.           Dedem akşam çıkageldi.

2. "-ıp (-ip)" ekiyle türetilen eylemsiler "dur-" eylemiyle öbekleşerek "sürerlik" anlamı bildirebilirler.      Akşama kadar konuşup durdu.  

 

 

 

 

 


2. Yaklaşma eylemi: İkinci eylem birinci eyleme az kalsın, neredeyse anlamı katar.        FİİL + (-a veya -e) + "yaz-"  düşeyazdım, öleyazdı...

NOT: Anlam özelliğinden dolayı özel birleşik eylemlere benzeyen,  özel birleşik eylem sayılan sözcük öbekleri de vardır.                                           Bugün geç kalacağım tuttu. (Beklenmezlik eylemi)                                   Askerdeki oğlunu göresi gelmiş. (İsteklenme eylemi)   

Onu unuttum gitti. (Olup bitme ey.)  

 

 

 

 

 

 

 


YARDIMCI EYLEMLE YAPILAN BİRLEŞİK EYLEMLER

Tek başlarına anlamı olmayan "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak..."  eylemlerine yardımcı eylem denir. Yardımcı eylemlerin bir ad soylu sözcükle birleşerek ya da öbekleşerek oluşturduğu birleşik eylemlere yardımcı eylemle yapılan birleşik eylem denir.

İSİM + (etmek, olmak, kılmak...)

Yardımcı eylemle birlikte kullanılan ad soylu sözcükte ses düşmesi ya da  ses türemesi olmuşsa birleşik eylemin yazımı bitişiktir; olmamışsa ayrıdır.                      

Ona ilk görüşte aşık oldum. (Ses olayı yok)                                

İyi şeyler olacağını hissettim. (Ses türemesi olmuş.)    

Onu uzaktan seyrettim.

                             (Ses düşmesi )                                                         

Aniden ortadan kayboldu. (Ses düşmesi olmuş)

 

NOT: 1. "etmek, olmak, eylemek" eylemleri bazen tek başlarına anlam taşıya-bilir. Bu durumda yardımcı eylem sayılmadığından birleşik eylem oluşturmaz.    Bir çocukları daha oldu. (doğdu)

Ben ona neler edeceğim neler.       Yapacağım)   

2. Yardımcı eylemle yapılan birleşik eylemlerde birinci (ad soylu) Mözcükten türemiş eylem varsa, yardımcı eylem kullanmak gereksizdir. 

Derste öğrendiklerimi tekrar ettim. (tekrarladım)

                            

 

 

 

 

 

 

 

 

                                       

 

 

 

 

 

 


ANLAMCA KAYNAŞMIŞ BİRLEŞİK EYLEMLER

Bir ad soylu sözcükle bir eylemin hem anlamca hem biçimce birleşip kaynaş-masından oluşan birleşik eylemlerdir. Her iki sözcük de anlam kaymasına uğrar. Bütün örnekleri bitişik yazılır. İSİM + (fiil)     varsay-, öngör-, elver-, başvur-...

DEYİM BİÇİMİNDE BİRLEŞİK EYLEMLER

Deyimler cümlede çekimlenerek yüklem görevi gördükleri zaman birleşik eylem sayılır. Son günlerde ağzını bıçak açmıyor.  Baharla birlikte doğa dile geldi.

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !