CÜMLENİN ÖĞELERİ

CÜMLENİN ÖĞELERİ  

                                                          

       Tanım: Cümledeki işbölümünün gereği olarak, cümlede yer alan sözcük ya da sözcük öbeklerinin üstlendiği görevlerden her birine cümlenin öğeleri denir.

 

A. TEMEL ÖĞELER

1.   YÜKLEM: Cümlede eylem, oluş bildiren sözcük ya da sözcük öbeklerinin görev adıdır. Yüklem diğer görevlerin de belirleyicisidir. Tüm sorular yükleme sorularak diğer görevler belirlenir. Bir cümlenin yüklemi;.

a. Çekimli bir eylem ya da eylem öbeği olabilir.                                                

                     fiil + haber kipleri (dilek kipleri) + kişi  ekleri

 

b. Ekeylemle çekimlenmiş ad soylu sözcük ya da sözcük öbeği olabilir.      

                                         isim + ekfiil + kişi ekleri

 

Kullanımlarına göre yüklemler :                                                                                                              

A. Birden çok öznenin aynı yükleme bağlandığı ortak yüklemli cümleler        Örnek: Ben okula, kardeşim de kreşe gidecektik.                                                                                   

 

NOT: Yüklemin ortak sayılabilmesi için, öznelerin, söz konusu eylemi  ayrı ayrı yapması gerekir. Özneler yüklem görevindeki eylemi birlikte yapıyorsa ortak yüklemden söz edilemez.  rnek: Ben ve kardeşim evden çıktık. (Ortak yüklem yok.)

B. Anlatıma güç katmak amacıyla yinelenmiş yüklemli cümleler              

            Örnek: Davulcu davulu çal ha çal; bu gece şenlik var.

 

2.   ÖZNE: Cümlede yüklemin anlamına göre işi, hareketi yapan ya da oluşun, durumun içinde bulunan sözcük ya da sözcük öbeklerinin görev adıdır.  Bir cümledeki özne görevli sözcük ya da sözcük öbeklerini belirlemek için;

            a.  Yüklem çekimli eylem ise "kimdir?" , "nedir?" 

     b.  Yüklem ad soylu sözcük ya da sözcük öbeği ise "... olan kimdir?" ,              "... olan nedir?" sorularından uygun olanı sorulur.                                                                                                                      Kitaplar çok yararlıdır.  (Yararlı olan nedir?)      

O geldi.  (Gelen kimdir?)

 

NOT: Bazı cümlelerde özne bir sözcük ya da sözcük öbeği olarak bulunmayabilir. Bu durumda özneyi yüklemin  kişisi belirler. Bu yolla bulunan özneye "gizli özne" denir. 

      Örnek: Soruları çözdük.  ( Biz – gizli özne )

 

UYARI: Özne görevini üstlenen sözcük ya da sözcük öbekleri, çoğul eki ile iyelik ekleri dışında çekim eki alamaz, yalın durumda bulunur.

Yalın durumdaki bir ad  ya da ad soylu sözcük ile sözcük öbekleri özne olabilir.              

Sözcüklerden özne: 

Konuşmak insanı rahatlatır.

O, herkesi dinler.                   

Sözcük öbeklerinden özne: Çoluk çocuk toplandık.  Türkçe dersi nihayet bitiyor.

 

UYARI: 1. Yüklemi öznesine göre etken, dönüşlü, işteş eylem olan cümlelerdeki özneler gerçek öznedir.         

Çok sevindi. (O=özne, dönüşlü eylem-gerçek özne)    

Kar yağıyor. (Etken fiil-gerçek özne)  

Çocuklar koşuştu. (İşteş fiil-gerçek özne)

 

2. Yüklemi öznesine göre edilgen eylem olan cümlelerdeki özneler sözde öznedir. Bu cümlelerde gerçekte nesne olan söz, özne gibi görünür.                 "Bebek herkes tarafından sevildi." "sevildi" eylemi edilgen olduğu için, "bebek" sözcüğü gerçekte nesne olduğundan sözde özne, "herkes tarafından" sözü ise örtülü öznedir.

 

3. Yüklemi geçişsiz - edilgen eylem olan cümlelerde ise gerçek özne de sözde özne de yoktur. Özne hiç yoktur. Cümle öznesizdir. "Bu havada dışarı çıkılmaz." cümlesinde özneyi belirleyen sorulardan hiçbirine yanıt alamıyoruz.

 

Kullanımlarına göre özneler

ORTAK ÖZNE: Çocuk, kitabını okudu ve kapattı.

 

 AÇIKLAMALI ÖZNE:       

Dil, insanın bu en güçlü silahı, çok konuşunca etkisizleşiyor.

PEKİŞTİRMELİ ÖZNE: Onur da bizimle gelecek.

 Sen ki en iyi arkadaşımdın.

YİNELENMİŞ ÖZNE: Çocuklar geliyor çocuklar koşa koşa..

 

Cümlede Özne Yüklem Uygunluğu

 

1.    Tekillik çoğulluk uygunluğu

a. Özne tekilse yüklem de tekil olur.  Ben kitap okumayı severim.      

b. Özne  de yüklem de çoğul olabilir. Öğrenciler soruları çözdüler.           

 

NOT: Öznenin insan olduğu cümlelerde, eylemi birlikte yapma, genelleme söz konusuysa özne çoğul yüklem tekil olabilir. 

 (Öğrenciler öğretmeni bekliyor.)

 (Çocuklar koşuştu.)  

 

c. Özne çoğul yüklem tekil olabilir.  Cansız varlık, hayvan, bitki, organ ve zaman adları; sayı sıfatları ve belgisiz sıfatlarla oluşan tamlamaların, belgisiz zamirlerin özne olduğu cümlelerde yüklem tekil olur.        

Bahçede gelincikler açmıştı.    

 Üç elma düştü.         

Herkes onu tanır.                    

 

NOT: Cansız varlıklar, hayvan ve bitki adları kişileştirilerek çoğul özne olmuşsa yüklem de çoğul olabilir.  (Ağaçlar selam durmuş bizi bekliyordu.)

 

d. Özne tekil yüklem çoğul olabilir. Söze, saygı, alay, övünme, anlamı katmak amacıyla yapılır.

  (Beyefendi ancak kalkabildiler.)     

                   (Başbakanımız salona girdiler.)   

 

2.    Kişi uygunluğu

a.    Özne tekil ya da çoğul birinci kişiler ile, ikinci ve üçüncü kişilerden oluşuyorsa yüklem birinci çoğul kişi olur.                        

     (Toplantıya ben, sen ve Ayşe katılacağız.)

b.    Öznelerden biri tekil ya da çoğul ikinci kişi ise, yüklem çoğul ikinci kişi olur.  (Sen ve arkadaşın benimle geleceksiniz.)

c.     Özne üçüncü kişilerden oluşmuşsa yüklem üçüncü çoğul kişi olur.  (Ayşe, Zeynep ve o burada kalacaklar.)

 

B.YARDIMCI ÖĞELER - TÜMLEÇLER

Cümlede öznenin yaptığı eylemden etkilenen varlığı gösteren ya da yüklemin anla-mını yer, zaman, durum, nicelik, soru... ilgileri ile tümleyen öğelere tümleç denir.

 

1.   NESNE (DÜZ TÜMLEÇ): Cümlede öznenin yaptığı ve yüklemin bildirdiği eylemden etkilenen varlıkların, kavramların adına nesne denir.

 

ÖRNEK: Dün gece şiir yazdım. (B.siz nesne)  Kalemini bana verir misin? (B.li Nesne)

·       Nesne, yüklemi geçişli eylem olan cümlelerde bulunur.

·       Nesneyi belirlemek için özneyle birlikte yükleme "neyi?", "kimi?" veya "ne?" sorusundan biri sorulur.

·       Belirtme durum ekini alan "neyi?" ya da "kimi?" sorularına yanıt veren nesnelere belirtili nesne; yalın durumda bulunan, özneyle birlikte sorulan "ne?" sorusuna yanıt veren nesnelere de belirtisiz nesne denir.

 

UYARI: Belirtisiz nesne ile insan dışındaki varlık ve kavramlardan oluşan özne "ne" sorusuna yanıt verir. Bu nedenle özne ile nesneyi karıştırmamak için önce özne bulunmalıdır.        

      Örnek: Kitap okuyacağım. Özne; ben    Belirtisiz nesne; kitap

 

NOT: Belirtisiz nesne ile yüklem arasına başka öğe girmez.

 

Kalemini cebinden çıkardı ve bana verdi. cümlesinde "kalemini" sözcüğü

ortak nesne Sen, öğretmenini - o değerli insanı - üzüyorsun.                        "öğretmeninin - o değerli insanı-"  sözcükleri açıklamalı nesne olarak kullanılmıştır.

 

2.   DOLAYLI TÜMLEÇ: Cümlede yüklemin yöneldiği, bulunduğu, çıktığı (ayrıldığı, uzaklaştığı) yeri ya da kişiyi gösteren tümleçlere denir.

            ÖRNEK: Evden okula yürüyerek geliyorum.  Nereye gidiyorsun?

 

·        Dolaylı tümleç görevindeki sözcük ya da sözcük öbekleri -e, -de, -den durum eklerinden birini alır.

·        Dolaylı tümleç görevindeki sözcük ya da sözcük öbeklerini belirlemek için, yükleme neye, nereye, kime; nede, nerede, kimde; neyden, nereden, kimden sorularından uygun olanı sorulur.

·        "Neye, nereye, kime" sorularına yanıt veren, -e durum ekini alan dolaylı tümlece "yönelmeli dolaylı tümleç" denir.

·        "Nede, nerede, kimde" sorularına yanıt veren, -de durum ekini alan dolaylı tümlece "bulunmalı dolaylı tümleç" denir.

·        "Neyden, nereden, kimden" sorularına yanıt veren, -den durum ekini alan dolaylı tümlece "çıkmalı dolaylı tümleç" denir.

    

UYARI: Dolaylı tümleç ile yer-yön bildiren zarf tümlecini karıştırmamak gerekir. Dolaylı tümleç yeri ad olarak bildirir.

"Çocuklar dışarıya çıktılar." cümlesinde "dışarıya" sözcüğü dolaylı tümleç;

"Çocuklar dışarı çıktılar." cümlesinde "dışarı" sözcüğü zarf tümlecidir.

 

NOT: -e, -de, -den ekleri alan her söz dolaylı tümleç olmaz. O sözün aynı zamanda yer bildirmesi gerekir. "Onu tanıdığımda küçük bir çocuktu."

                                            (Zarf tümleci)

 

·       Dolaylı tümleçler de ortak ve açıklamalı olarak kullanılabilirler.

 

3. ZARF TÜMLECİ: Cümlede yüklemi zaman, durum, nicelik (miktar), yer-yön ve soru ilgileriyle tümleyen sözcük ya da sözcük öbeklerine denir.

·       Zarf (belirteç) görevinde kullanılan sözcük ya da sözcük öbekleri cümlede genel olarak zarf tümleci görevini üstlenirler.

·        Zarf tümlecini belirlemek için, yükleme ne zaman, nasıl, ne kadar, nereye, nereye doğru, nereye kadar sorularından uygun olanı sorulur.

 ÖRNEK: Okula her gün yürüyerek geliyorum.  İçeri nasıl girdin?

 

NOT: Bazı dilciler araç( ne ile), birliktelik, neden (niçin), amaç ilgisiyle yüklemi tümleyen sözcük ya da sözcük öbeklerini edat tümleci olarak adlandırır. Örnek; Çok istediğin için seninle geleceğim.                     

                 (Altı çizili sözcük öbekleri edat tümleci olarak adlandırılıyor.)

 

NOT: 1.Cümlenin öğeleri belli bir sırayla ve tüm sorular yükleme sorulup bulunur.

        

 2. Cümlenin öğeleri belirlenirken sözcük öbeklerinin bölünmemesi gerekir.  

  "Çiçek yetiştirmek, en sevdiğim uğraşlardan biridir."

 

3.   Yükleme yöneltilen herhangi bir soruya yanıt olmayan sözcük ya da sözcük öbekleri, hatta cümleler de vardır. Bunlar cümle dışı öğelerdir.          

    "Hey, buraya baksana!"               

   "Bugün çok çalıştı; ama işi bitiremedi."    

   "Murat, onu oldum olası sevmem, yarın bize gelecekmiş.                            

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !