SES OLAYLARI 2

A.   ÜNLÜLERLE İLGİLİ SES OLAYLARI

 

1.   Ünlü Düşmesi

Sözcüklerin; çekimlemelerinde, türeyişlerinde ya da birleşmelerinde ünlülerden  birini yitirmesine denir. Bir ünlünün düşmesi bir hecenin de düşmesine yol açtığından hece düşmesi de denir.

 

Çekimlemede ünlü düşmesi:

a.     İki heceli ve ikinci hecesinde dar ünlü ( ı - i - u - ü ) bulunan organ ve     akrabalık adlarına ünlü ile başlayan bir çekim eki getirildiğinde  ikinci             hecedeki dar ünlü düşer.                                                                                  Alın - ı - n - a          Alnına,                 oğul - u                  oğlu ....   

NOT: Bir sözcükte ünlü düşmesi söz konusuyken o sözcüğün buna uygun yazılmaması, yazım yanlışıdır.     "Hiç kimse ağızını açmıyordu." cümlesinde "ağzını" sözcüğü yazılmalıydı. Organ adlarıyla yapılan ikilemelerde ünlü düşmesi yapılmaz. "İkimiz omuz omuza verdik."

 

 

 

 

 

 


b.     Yer - yön bildiren bazı sözcükler çekim eki aldığında ünlü düşmesi görülebilir.   Her iki yazımı da doğrudur.

         Dışarı - da                   Dışarda,        Bura - da                       Burda ....   

 

Türemede ünlü düşmesi: Bazı sözcükler -( )k, -ım (-im), -ıl (-il), -a (-e), -la yapım ekleriyle türetilirken ünlü düşmesi görülebilir.

Kıvır - ık (kıvrık), devir - im (devrim),  ayır - ıl - (ayrıl-), oyun - a - (oyna-),                sarı - ar- (sarar -), yalın - ız (yalnız), yanıl - ış (yanlış)

 

Birleşmede ünlü düşmesi (Aşınma): Türkçede iki ünlü yanyana gelmez.Bu nedenle ünlü ile biten bir sözcük, ünlü ile başlayan başka bir sözcükle              birleştiğinde yan yana gelen iki ünlüden biri aşınarak düşer.                                    Cuma + ertesi (Cumartesi),  ne + için (niçin)...

 

NOT: Türkçede kullanılan Arapça kökenli, iki heceli ve ikinci hecesinde dar ünlü bulunan sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında ya da yardımcı eylemlerle (etmek, olmak...) birleştiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer.

 

Fikir ............ Kimse fikrimizi sormadı.                                                      Resim .............. Bu resmi çok beğendim.

Sabır ........... Biraz daha sabredin.                                                      Kayıp  .............. Birden ortadan kayboldu.

 

2.   Ünlü Türemesi

Bazı sözcüklerin türetilmesi ya da pekiştirilmesi sırasında görülen bir ses            olayıdır.

Türetmede ünlü türemesi: " - cık ( - cik)" yapım ekiyle türetilen               sözcüklerde görülür. Dar + a + cık, az + ı + cık, Bir + i + cik, genc + e + cik...

 

Pekiştirmede ünlü türemesi: Pekiştirlecek sözcüğün ilk ünlüsüne kadar olan sesleri alınıpbuna "m - p - r - s" ünsüzlerinden uygun olanı eklenerek          sözcüğün başına getirilir ve bu sırada pekiştirme birimi ile sözcük arasında          ünlü türer.          Sap + a + sağlam, yap + a + yalnız, güp + e + gündüz...

 

3.   Ünlü Daralması

Düz - geniş "a - e" ünlüleriyle biten eylemler, şimdiki zaman kip eki "-yor"la çekimlendiklerinde söz konusu ünlüler daralarak " ı- i - u - ü " ye dönüşür. Bu     ses olayına ünlü daralması denir.                                                                 başla ( ı ) - yor,   dinle ( i ) - yor, gözle ( ü ) - yor...

NOT: Ünlü daralması eylemlerde görülür. Bir eylemde daralma olup olmadığını anlamak için söz konusu eylemin " - yor" ekini almadan önceki durumuna bakıl-malıdır.               Saklıyorum. (sakla-) .....  Daralma var.       

                            Saklanıyorum. (saklan-) .....  Daralma yok.

 

                                

 

 

 

 

 


· Tek heceli "de-" ve "ye-" eylemlerinde "-yor" eki dışında da, "y" kaynaştırma ünsüzünden önce de daralma olur.

Bunu diyen kimdi?               de -                                                                    Evde yiyecek yok.              ye -

Bana ne diyerek, gitti.            de -                                                                Ciğeri yiyen kedi kaçtı.             ye -

 

·  Olumsuzluk eki " - ma ( - me)" yi alan eylemlerde de " - yor " ekinden önce daralma olur.

Okumuyor (oku - ma - yor ),  bilmiyorum ( bil - me - yor - um )

NOT: Yukarıda açıklanan durumların dışında ünlü daralması yapmak yazım yanlışıdır. "Beni dinliyen yok." ( dinleyen )  "Konuyu anlamıyınca üzüldü."  ( anlamayınca ) 

 

 

 

 


¥ Ünlülerle İlgili Diğer Özellikler

a.     Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelmez. İki ünlünün yan               yana bulunduğu sözcükler yabancı kökenlidir.                                    Şair, saadet, kanaat, matbaa...

b.     Türkçede uzun ünlü yoktur. Uzun ünlüsü bulunan sözcükler            yabancı kökenlidir. Bu sözcüklerde "k", "g" ünsüzlerinden sonra           gelen ""a" ve "u" uzun ünlüleri inceltme işaretiyle gösterilir.                Rüzgâr, tezgâh, kâğıt...

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !